Văn Chương Và Thời Cuộc (Tiểu Luận Văn Học)

Văn Chương Và Thời Cuộc
Tác giả: Hà Minh Đức
NXB: Khoa Học Xã Hội 2009
Tình trạng: Sách đã từng bị ẩm, 545 trang khổ 14.5X20.5

Mấy năm gần đây, năm nào ông cũng cho xuất bản một, hai cuốn sách. Văn chương và thời cuộc (Nhà xuất bản Khoa học xã hội - 2009) là một công trình dày dặn, được viết trong thập kỷ đầu tiên của thế kỷ 21, nhưng nhiều trang là suy nghĩ của cả một thời đại. Ðây là một cuốn sách có nhiều tinh túy.

Cuốn sách được chia làm ba phần: Tìm hiểu bản sắc văn hóa văn nghệ; Mấy vấn đề về văn học sử  và Trả lời phỏng vấn của báo chí.

Là một nhà nghiên cứu, bao giờ cũng phải giải quyết tốt quan hệ giữa cái thời sự, trước mắt và cái lâu dài. Các cụ ta thường nói: "Ở đâu âu đấy", sống trong ngày hôm nay mà không nghĩ và góp phần trả lời được những câu hỏi của ngày hôm nay thì liệu có thể trả lời được những câu hỏi thuộc quá khứ và tương lai?

Gần đây, nhận thức của toàn xã hội về vai trò của văn hóa có chuyển biến mạnh và tích cực. Văn hóa không chỉ là động lực mà còn là mục tiêu. Sự nhanh, chậm; thắng bại trên con đường đưa đất nước phát triển được quyết định bởi việc có hay không khơi sáng và phát huy được sức mạnh văn hóa Việt Nam.

Suy nghĩ về các yêu cầu của Ðảng, của nhân dân, của thời đại hôm nay của Giáo sư Hà Minh Ðức đã thể hiện rất rõ ràng tinh thần trách nhiệm, sự tâm huyết của ông trước cuộc sống.

Giáo sư Hà Minh Ðức rất tự hào khẳng định những giá trị của nền văn hóa Việt Nam, nhưng cũng thẳng thắn chỉ ra rằng, những di sản văn hóa Việt Nam được UNESCO công nhận, không những không nhiều hơn một số dân tộc khác mà còn đã và đang có nguy cơ mai một. Xây dựng văn hóa, không chỉ bằng những phong trào bề nổi, có tính hình thức: "Gần đây trong tiêu chí xây dựng phong trào văn hóa, chúng ta xây dựng các mô hình gia đình văn hóa là hướng phát triển tốt. Song do chạy theo thành tích, các gia đình văn hóa mọc lên quá nhanh và phát triển quá đông, không có chất lượng thực" (trang 11). Nếu công nhận được càng nhiều "gia đình văn hóa", "làng văn hóa" là chúng ta xây dựng tốt đời sống văn hóa thì thật nguy hiểm! Và tôi rất tâm đắc với kết luận sâu sắc của giáo sư: "Nói đến văn hóa phải nhấn mạnh đến những giá trị của hiện tại. Những yếu tố nào của đời sống hôm nay tác động trực tiếp đến sự phát triển của văn hóa" (trang 13). Chúng ta tự hào với di sản quá khứ nhưng phải sống và hội nhập bằng bản lĩnh và trí tuệ của Việt Nam hôm nay.

Phần văn học sử là phần nổi bật sự đóng góp của một chuyên gia có thẩm quyền. Các tác giả lớn của văn học Việt Nam hiện đại mà  Giáo sư Hà Minh Ðức nghiên cứu trong cuốn sách này là văn nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh, của Tố Hữu, Thế Lữ, Xuân Diệu, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Ðình Thi..., trong đó có nhà văn, nhà báo Thép Mới.

Về nghĩa nào đó, có thể nói là ý nghĩa đặc trưng, thì cách mạng gắn liền với hy vọng, văn chương nhân đạo gắn với hy vọng. Khi phân tích thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Giáo sư Hà Minh Ðức đã lẩy được một tứ chính xác: "Thơ Bác, niềm hy vọng thiêng liêng". Và điều đó, được thế giới nhìn nhận. Bla-ga Ði-mi-trô-va, nhà thơ Bun-ga-ri từng viết: "Niềm hy vọng có nhiều tên gọi khác nhau. Song ở Việt Nam, niềm hy vọng được tượng trưng là Chủ tịch Hồ Chí Minh".

Tôi nhớ có một lần, một nhà báo hỏi "hóc" Giáo sư Hà Minh Ðức rằng, cả đời ông có khi nào phải nói lại, nói ngược với những điều mình đã nói không. Giáo sư Hà Minh Ðức trả lời rằng: Không, không có chuyện ấy. Tôi chỉ nói thêm, nói đầy đủ hơn những điều trước đây tôi chưa nhận thức được hết... Quả vậy, độ chín trong các nghiên cứu văn học của ông càng ngày càng có sức thuyết phục hơn. Ông cho rằng, giá trị của một tác phẩm văn học là kết tinh văn hóa. Ðây là những dòng viết về Nguyễn Ðình Thi: "Tác phẩm văn học của Nguyễn Ðình Thi là kết quả của sức sáng tạo mà văn hóa đóng vai trò có ý nghĩa quyết định. Nguyễn Ðình Thi nhận thức về vai trò quan trọng của văn hóa: Có lẽ xét đến cùng, mỗi dân tộc tồn tại hay không là ở chỗ còn có nền văn hóa của mình hay không".

Ðội ngũ, tính chất, vai trò của phê bình văn học hiện nay là một vấn đề gây nhiều tranh cãi. Là người sống trong dòng chảy văn học trong gần suốt thế kỷ 20 đến nay; bản thân ông từng là nhà giáo, Viện trưởng Viện Văn học, hiện là Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, Ủy viên Hội đồng lý luận, phê bình văn học nghệ thuật trung ương, đương nhiên, ông là người nắm rõ hiện tình và các xu hướng vận động trong lịch sử.

Ông có những đánh giá đúng đắn, chừng mực: "Tôi tin cậy ở hoạt động phê bình và thế hệ các nhà phê bình. Nếu tạo được không khí tốt, tôn trọng hoạt động sáng tạo văn học với tinh thần công bằng, gắn bó và khích lệ sáng tác thì chắc chắn chúng ta có nhiều thành tựu hơn". Tuy nhiên, tôi lại chú ý hơn phát biểu này của ông: "Vấn đề phê bình và chức năng của nhà phê bình nên đặt lại thực tế hơn. Họ không có quyền lực gì đặc biệt ngoài việc đi tìm chân lý. Tay họ cầm bút chứ không phải ngọn roi"... (trang 492).

Không ít người nghĩ rằng ông Hà Minh Ðức là người "chừng mực". Không đúng! Tôi thấy các tác phẩm của Giáo sư Hà Minh Ðức luôn hướng tới tính chuẩn mực và rất chân thực; chân thực và sắc sảo, sắc sảo vui hóm Hà Minh Ðức!